Mazury, czyli popularny region turystyczny, to tak naprawdę nazwa krainy geograficzno-historycznej położonej na terenie północno-wschodniej Polski. Nazwa ta obejmuje teren Pojezierza Mazurskiego. Na zachodzie jej naturalnym sąsiadem jest Pojezierze Iławskie, na północy – Nizina Staropruska, natomiast na wschodzie – Pojezierze Litewskie. Geografia Mazur, która trzeba koniecznie poznać.
Podział administracyjny
Obszar Mazur to powierzchnia licząca sobie ponad 13 tysięcy kilometrów kwadratowych. Zgodnie z obecnym podziałem administracyjnym Polski, w całości leżą one na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, ze stolicą w Olsztynie. Województwo dzieli się na 116 gmin. 16 to gminy miejskie, 33 – gminy miejsko-wiejskie, a 67 – gminy wiejskie. Gminy składają się na liczbę 17 powiatów, a dwa największe miasta w regionie – Olsztyn oraz Elbląg są powiatami grodzkimi. Województwo bogate jest w 47 miast oraz 3 885 wsi.
Najważniejsze ośrodki na terenie Mazur to: Ełk, Giżycko, Kętrzyn, Mikołajki, Gołdap, Mrągowo, Olecko, Nidzica, Pisz, Węgorzewo, Szczytno, Ruciane-Nida.
Ukształtowanie powierzchni
Mazury to teren bardzo urozmaicony również pod względem rzeźby terenu, co jest efektem działalności lodowca kontynentalnego. Nasunął się on na ten obszar w okresie plejstocenu. Krajobraz regionu ukształtował się około 140 000 – 150 000 lat temu. Z tego okresu pochodzi fragment rogu renifera, odnaleziony w okolicach Giżycka. Pamiątką po działalności lodowca są wzgórza morenowe, wraz ze swoim najwyższym punktem – Górą Szeską (liczącym 309 m. n.p.m.). Oprócz tego w tej krainie geograficznej spotkać można liczne pagórki ozów i kemów, rozległe równiny stożków sandrowych, a także zagłębienia bezodpływowe.
Północną część Pojezierza zajmuje rozległy, płaski teren, który został pokryty iłami oraz mułkami. W punktach wysuniętych najbardziej na południe Mazur znajdują się płaskie powierzchnie piaszczyste, czyli sandry w formie stożków napływowych naniesionych przez wody, które wypływały spod topniejącego lodowca.
30% Mazur pokrywają lasy. Na północnym obszarze regionu przeważają grądy, natomiast na południu więcej jest borów sosnowych oraz mieszanych. Główne obszary leśne regionu to: Puszcza Borecka, Puszcza Napiwodzko-Ramucka, Puszcza Nidzicka, Puszcza Piska, Lasy Iławskie, Puszcza Romincka.
Jeziora
Ale tak naprawdę prawdziwym bogactwem Mazur są ich jeziora. To zbiorniki polodowcowe, które łącznie obejmują obszar nawet 7% całego regionu. Ich całkowita liczba to około 2700 tylko tych, których powierzchnia przekracza 1 hektar. To właśnie od nich pochodzi nazwa „Kraina Tysiąca Jezior”.
Pochodzenie mazurskich jezior jest różnorodne. Z jednej strony są to jeziora rynnowe. Ich cechą charakterystyczną jest duża głębokość, a także wysokie, nieraz wręcz strome brzegi. Jeziora o takim typie powstały jako efekt erozji wód subglacjalnych. Kiedy lód znajdujący się w nich wytopił się, pojawiła się woda. Innym typem są jeziora morenowe. Ich powstanie związane jest z zatrzymaniem odpływu wody przez osady moren bocznych oraz moren czołowych. Są one płytsze, ich brzegi nie są strome. Istnieją także jeziora wytopiskowe, które powstały na skutek wytopienia się brył martwego lodu w polodowcowych osadach.
Innym typem jezior, są jeziora deltowe, powstałe w późniejszym okresie holocenu. Ich przykładem jest jezioro Druzno pod Elblągiem, którego powstanie to skutek odcięcia przez nanosy Wisły dawnej zatoki Bałtyku.
Największym jeziorem Mazur, a jednocześnie całej Polski, są Śniardwy o powierzchni 113,8 kilometra kwadratowego oraz drugie pod względem wielkości Mamry – 104,9 kilometra kwadratowego. Inne, nieco tylko mniejsze zbiorniki to jezioro Niegocin, Nidzkie, Roś oraz Tałty.
Kanały
Kanały stworzone na skutek działalności człowieka są ważnym elementem krajobrazu Mazur i jednocześnie atrakcją turystyczną. Łączą one większość mazurskich jezior, tworząc szlaki wodne i trasy turystyczne. Jezioro Mamry połączone jest z jeziorami Śniardwy, Niegocin, Roś z kanałami: Mioduńskim, Leleckim, Szymańskim, Tałckim i Jegińskim.
Popularnym szlakiem wodny, powstałym częściowo dzięki kanałom, jest Szlak Wielkich Jezior Mazurskich o łącznej długości 88 kilometrów.
Rzeki
Na Mazurach wyróżnia się aż trzy działy wodne:
- Zlewisko Wisły, w skład którego wchodzą rzeki Ełk, Omulew, Pisa oraz Drwęca;
- Zlewisko Pregoły z rzekami Łyną oraz Węgorapą;
- Rzeki przymorskie Bauda i Pasłęka.
Najważniejsze rzeki mazurskie to:
- Ełk – dopływ Biebrzy płynący trasą od stoków Wzgórz Szeskich przez dystans 118 kilometrów;
- Pisa – wypływa z jeziora Roś i meandrując pokonuje Puszczę Piską i Puszczę Myszyniecką, a następnie po 80 kilometrach wpada do Narwi;
- Omulew – swoje źródła ma w Lasach Napiwodzkich na północ od Nidzicy, wpada do Narwi po 101 kilometrach;
- Orzyc – bierze swój początek na wschód od Mławy, płynie wzdłuż pogranicza Mazur, a następnie kończy swój bieg w Narwi po pokonaniu 143 kilometrów;
- Drwęca – swój początek ma na południowy-zachód od Olsztynka, przepływa przez jeziora w okolicy Ostródy, a następnie wpada do Wisły niedaleko Torunia. Jej obszar jest objęty ochroną ze względu na występowanie ryb łososiowatych;
- Łyna – swój bieg rozpoczyna we wsi Łyna na północ od Nidzicy. Ta rzeka jest wyjątkowo ciekawa za sprawą występowania na niej zjawiska zwanego erozją wsteczną – początkowo rzeka płynie na północ, omijając miasta Mazur, a następnie uchodzi do rzeki Pregoły blisko granicy z Obwodem Kaliningradzkim;
- Węgorapa – wypływa z jeziora Mamry, następnie kieruje się na północ i wpada do Pregoły w pobliżu granicy z Obwodem Kaliningradzkim;
- Pasłęka – to rzeka, która swoją trasę rozpoczyna w okolicach Stawiguda na północ od Olsztyna, a kończy w Zalewie Wiślanym. Przez większość swojego biegu jest ona uznawana za rezerwat bobrów, dlatego jest zakazy spływu nią.
Rzeki na Mazurach mają w większości charakter nizinny. Nieliczne są większe spadki, nazywane przełomami. Są one chronione przez rezerwaty, z których ważniejsze to: Rezerwat Piekiełko na rzece Wel, Dolina Rzeki Wałszy oraz przełom rzeki Łyny w Rezerwacie Las Warmiński.
Działalność człowieka
Działalność człowieka ma olbrzymi wpływ na ukształtowanie się krajobrazu regionu Mazur. Przez lata zbudowano tu szereg urządzeń hydrotechnicznych, zmieniono również wygląd wielu akwenów. W wyniku tego procesu, od czasu ustąpienia lądolodu, zniknęło blisko 60% zbiorników wodnych.
Turystyka na Mazurach
Uprawianie turystyki jest możliwe dzięki dużemu zróżnicowaniu lokalnego krajobrazu. Znajdują się tutaj zarówno pofałdowane wysoczyzny, jak również widoki równinne, sandrowe, na których przeważa las iglasty, aż do wybrzeża Zalewu Wiślanego, które jest mocno zarośnięte. Szczególnie krajobrazy pojezierza są bardzo sprzyjające do uprawiania zróżnicowanych form turystyki, przede wszystkim żeglarstwa, ale także innych sportów wodnych, turystyki pieszej, konnej i rowerowej.
Obszary chronione na Mazurach
Mazury oraz Warmia to tereny, których dziedzictwo przyrodnicze jest objęte różnorodnymi formami ochrony.
Parki krajobrazowe:
- Mazurski Park Krajobrazowy;
- Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej;
- Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego;
- Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich;
- Welski Park Krajobrazowy;
- Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej;
- Brodnicki Park Krajobrazowy;
- Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy.
Rezerwaty:
Na terenie Mazur są 33 rezerwaty leśne, 21 rezerwatów torfowiskowych, 37 rezerwatów faunistycznych, 9 rezerwatów florystycznych i po jednym rezerwacie stepowym oraz przyrody nieożywionej;
Obszary Natura 2000:
Tylko do 2010 roku na terenie Mazur wyznaczono aż 59 obszarów w ramach Natura 2000. Większość z nich to tereny, które były już uprzednio chronione za sprawą parków krajobrazowych i innych;
Użytki ekologiczne:
Na terenie regionu jest 297 użytków ekologicznych;
Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe:
W regionie jest 18 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych;
Stanowiska dokumentacji przyrody nieożywionej:
Jedyne takie stanowisko to Lasy chroniące wyrobisko kredy jeziornej;
Obszary chronionego krajobrazu:
Ustanowiono 71 takich obszarów, co przekłada się na 40% powierzchni województwa;
Pomniki przyrody:
2576 pomników przyrody.
