Historia Warmii
Nazwa Warmia pochodzi od historycznego plemienia Warmów, czyli jednego z pogańskich plemion pruskich. Zamieszkiwały one przed XIII wiekiem tereny obejmujące między innymi dwie ważne osady: Braniewo oraz Frombork. W późniejszych czasach teren obecnej Warmii zamieszkiwały także inne plemiona pruskie, takie jak: Pogezanie, Bartowie, Galindowie i Natangowie.
Sama nazwa Warmia ma konotacje w języku litewskim, gdzie warmai to dawne określenie trzmiela. Inne prawdopodobne źródła to pruskie określenie czerwieni wormyan. Możliwy jest także szwedzki źródłosłów, od słowa Wermeland.
Warmia w obecnej formie geograficznej zaczęła się kształtować wraz z misjami chrystianizacyjnymi skierowanymi w stronę pogańskich Prusów. Przypadły one przede wszystkim na XIII wieczną działalność biskupa misyjnego Chrystiana. Konkurencyjne zadanie w tym zakresie wzięli na siebie także Krzyżacy. W 1243 roku na skutek decyzji papieża Innocentego IV i jego legata Wilhelma z Modeny powstały cztery diecezje, w tym również warmińska. Pierwszym jej biskupem został Anzelm, należący do zakonu krzyżackiego. Jako pierwszą stolicę biskupstwa warmińskiego wyznaczono Braniewo.
W roku 1288 biskup Henryk Fleming wyodrębnił część domeny dla kapituły (komornictwa we Fromborku, Melzaku i Olsztynie). Siedem komornictw (braniewskie, orneckie, lidzbarskie, dobromiejskie, jeziorańskie, wartemborskie i reszelskie) pozostały pod kontrolą biskupa. Działania wojenne spowodowały, że siedziba biskupa została przeniesiona na początku do Ornety, a następnie do Lidzbarska Warmińskiego.
W XIII wieku rozpoczął się na tym terenie proces zasiedlania ziem osadnikami z zachodnich Niemiec, ze Śląska, Mazowsza i Pomorza Wschodniego. Przez lata wojny, pożary i epidemie nie oszczędzały tych ziem. Przez to co krok spadała ich liczebność. Dodatkowym problemem była niezależność lokalnego biskupstwa od zwierzchności Krzyżaków. Od 1466 roku to dominium znalazło się na terytorium Korony, ale to również nie zakończyło sporów. Dotyczyły one przede wszystkim obsadzenia posady biskupa. W związku z tym w roku 1512 podpisano układ piotrkowski, który gwarantował polskiemu królowi kontrolę nad wyborem biskupa.
Warmia jako biskupstwo istniejące w ramach państwa krzyżackiego miała zapewnioną dużą samodzielność gospodarczą. Jednocześnie zyskiwała ona ochronę militarną. Poczet lokalnych biskupów to między innymi: Jan Dantyszek, Tiedemann Giese, Stanisław Hozjusz, Marcin Kromer, Adam Stanisław Grabowski, Ignacy Krasicki. Mieli oni wpływ na polską, i nie tylko, kulturę. Rozwijało się tutaj także szkolnictwo, do czego przyczynili się sprowadzeni na ten obszar jezuici. Powstały albo zostały zmodernizowane także szkoły przykatedralne i miejskie w Lidzbarku Warmińskim, Dobrym Mieście i Braniewie.
Po I rozbiorze Polski Warmia znalazła się na terenie Prus. W tamtych czasach liczba mieszkańców nie przekraczała 100 tysięcy osób. Wówczas została zlikwidowana władza biskupia i zastąpiono ją administracją pruską. Powstały cztery powiaty: Braniewo, Lidzbark, Reszel i Olsztyn.
XIX oraz XX wiek to czas gospodarczego rozkwitu tych terenów. Rozwój Warmii związany był przede wszystkim ze zbudowaniem nowych linii kolejowych i powstającej sieci dróg. Silną pozycję zyskał przede wszystkim Olsztyn. W 1945 roku Warmia została włączona do państwa Polskiego. Dokonano ustalenia jej nazwy, a także zmieniono niemieckie nazwy miast.
Klimat
Inaczej, niż ma to miejsce w pozostałej części Pojezierza Mazurskiego, region Warmii nie posiada wyróżniających go warunków klimatycznych. Klimat regionu określany jest jako przejściowy, morsko-kontynentalny. Następuje duża zmienność stanów pogodowych zarówno w skali dziennej, jak i rocznej. Klimat Warmii to raczej chłodne lata i łagodne zimy w części zachodniej, natomiast w części wschodniej, stykającej się z Mazurami, klimat jest bliższy kontynentalnemu, lata są zdecydowanie bardziej suche i upalne, ale zimy ostrzejsze.
Średni opad roczny wynosi tutaj 500 mm. Czas trwania zimy z opadami śniegu oraz ujemnymi temperaturami to 50-60 dni. Czas wiosennej wegetacji roślin jest tutaj opóźniony w stosunku do Mazowsza lub Wielkopolski średnio o dwa tygodnie.
Na terenie Warmii dominują wiatry zachodnie, które przynoszą ze sobą częstą zmianę pogody.
Geografia regionu
Teren Warmii zlokalizowany jest na obszarze wchodzącym w skład aż trzech mezoregionów fizyczno-geograficznych. Są to Równina Warmińska, Równina Ornecka i Pojezierze Olsztyńskie, które wchodzi w skład Pojezierza Mazurskiego. Granice tych regionów tworzą kształt trójkąta, który klinem wcina się w Zalew Wiślany, przez dorzecze Pasłęki oraz Łyny.
Główne miasta Warmii to: Braniewo, Frombork, Orneta, Pieniężno, Lidzbark Warmiński, Dobre Miasto, Jeziorany, Reszel, Biskupiec, Bisztynek, Barczewo i stolica województwa – Olsztyn.
Warmia to obszar zdominowany przez wzgórza morenowe, głównie w obszarze Wysoczyzny Elbląskiej i Wzniesień Górowskich. Najwyższe pasmo tych wzniesień tworzą Wzgórza Dylewskie.
Najpopularniejszy tutaj typ jezior to jeziora rynnowe. Charakterystyczne są również małe jeziora, zdecydowanie mniejsze, niż te występujące w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Jeziora są z pewnością największym bogactwem Warmii i jej znakiem charakterystycznym. To właśnie dzięki nim ten region uznawany jest za cud natury. Największe jeziora to:
- Łańskie (Stawiguda),
- Dadaj (Biskupiec Reszelski),
- Pluszne (Stawiguda),
- Wulpińskie (Stawiguda),
- Luterskie (Kolno).
Najgłębsze jeziora:
- Łańskie (Stawiguda),
- Pluszne (Stawiguda),
- Kośno (Purda),
- Wadąg (Barczewo),
- Legińskie (Reszel).
O najdłuższej linii brzegowej:
- Dadaj (Biskupiec Reszelski),
- Łańskie (Stawiguda),
- Pluszne (Stawiguda),
- Wulpińskie (Stawiguda),
- Ukiel (Olsztyn miasto).
O największej powierzchni wysp:
- Dadaj (Biskupiec Reszelski),
- Wulpińskie (Stawiguda),
- Pisz (Barczewo),
- Łańskie (Stawiguda),
- Pluszne (Stawiguda).
Najpłytsze jeziora:
- Kemno Małe (Purda),
- Kraksy Małe (Biskupiec Reszelski),
- Bartołtowskie (Barczewo),
- Upałtek (Purda),
- Bogdańskie (Barczewo).
Obecne na obszarze Warmii gleby nie są zbytnio urodzajne, dominują gleby bielicowe, brunatne oraz mady w miejscu ujścia Pasłęki do Zalewu Wiślanego. Nie występują tutaj również bogactwa mineralne. Licznie pojawiają się piaski, gliny zwałowe oraz ruda darniowa.
Charakterystyczna flora Warmii to lasy iglaste, głównie świerk, sosna i modrzew; a także lasy liściaste, w tym buk, dąb, grab, jesion, brzoza, olsza, cis i brzoza. Na terenie powiatu olsztyńskiego lesistość wynosi aż 39%.
Fauna tych okolic jest typowa dla obszaru całej Polski. Zwierzęta to między innymi jelenie, sarny, dziki, zające lisy, kuny leśne, łasice, drozdy, zięby, pliszki, jaskółki, kukułki, kuropatwy, leszcze, liny, karasie, węgorze, szczupaki, okonie i inne.
Na tym terenie znajdują się liczne obszary chronione, do których zalicza się na przykład rezerwat Las Warmiński, chroniący obszary leśne o dużym stopniu naturalności w okolicach jezior: Ustrych, Galik, Jełguń, Oczko. Teren Warmii nie jest silnie zurbanizowany, co wpłynęło na zachowanie tych obszarów w nieskalanej formie i pozwala obecnie na rozwijanie się turystyki.
Ludność
W czasie rozbiorów Polski, teren Warmii należał do Prus. Ziemie te wówczas zamieszkiwała ludność polska oraz niemiecka. Elementem, który spajał mieszkańców i jednocześnie odróżniał ten teren od pozostałej części Prus Wschodnich, była religia katolicka. W dobie Kulturkampfu jeszcze silniejsze były antagonizmy narodowe. Ludność Warmii poddawano przymusowej germanizacji. W II połowie XIX wieku nasilił się jednocześnie ruch polski.
Po drugiej wojnie światowej doszło do kolejnych zmian etnicznych. Warmię zaczęła wówczas zamieszkiwać ludność napływowa, głównie z uwagi na prowadzoną przez władzę komunistyczną akcję Wisła. Z Warmii wyemigrowało w tym czasie wiele osób związanych z niemieckim osadnictwem miejskim. Wszystko to sprawia, że współcześni mieszkańcy Warmii stanowią ludność napływową.
