Ludność Mazur od samego powstania odgrywała kluczową rolę w rozwoju Krainy Tysiąca Jezior. Mazury to popularny region turystyczny, ale tak naprawdę mało który odwiedzający zastanawia się nad historią tych ziem i przede wszystkim nad mieszkańcami tego regionu.
Historia
Ziemie mazurskie przez całe stulecia wchodziły w skład państwa niemieckiego. Tak naprawdę wraz z zakończeniem II wojny światowej, Mazury oficjalnie stały się częścią Polski. Nie znaczy to jednak, że pierwotnie wpływów polskich tutaj nie było. Wręcz przeciwnie, przez stulecie obszar ten był terenem ostrego konfliktu między Polską, a Prusami, a następnie Niemcami.
Dane historyczne wskazują, że na początku XX wieku ten region był zamieszkany przez pół miliona ludzi, z czego aż 75% zdradzało przynależność polską.
Pochodzenie Mazurów wcale nie jest takie proste do ustalenia. Historycy niemieccy wskazywali raczej na teorię plemion bałtyckich, które od V wieku p.n.e. zamieszkiwali ten obszar. To od nich wywodzić się mieli Germanowie oraz Prusowie. Do grupy tych ostatnich zaliczali Mazurów, którzy na tym obszarze mieszkali przed początkiem dominacji krzyżackiej. Jednak z drugiej strony, skąd tu zatem obecność licznego odsetku ludności posługującego się językiem polskim? Ich obecność jest efektem osadnictwa mieszkańców Mazowsza, przede wszystkim z Kurpiów. Ich celem była przede wszystkim ekonomia, szukali oni dla siebie zarobku by poprawić swój byt. W następnych stuleciach taka migracja przestała dotyczyć jedynie prostych chłopów, ale zaczęła także szlachty. Wraz z sekularyzacją państwa krzyżackiego, obszar Mazur stał się dobrym celem imigracji protestantów z terenów Królestwa Polskiego.
Potwierdzają to również kwestia związane z etymologią nazwy Mazur.
Język
Ludność mazurska miała swój własny język, który przypominał język polski, a nie niemiecki. Najprawdopodobniej ta mowa swój początek wzięła z gwary mazowieckiej i przeniosła się tutaj wraz z osadnikami. Dialekt mazurski rozwinął się jako sposób porozumiewania się niższych warstw społecznych. Jednocześnie na przestrzeni lat znacznie się on rozrósł. Efektem tego była zmiana w wymowie niektórych wyrazów, korzystanie z innych form gramatycznych, obecność w mowie archaizmów i germanizmów.
Mazurzy także pod względem językowym odcięli się od polskości, tworząc na własny użytek swoje słowa, często o niemieckim korzeniu i polskiej końcówce. Jednocześnie to nie używany dialekt miał najbardziej istotne znaczenie w kwestii czyjejś przynależności etnicznej.
Religia
Mazurzy od mieszkańców okolic odróżniali się nie tylko językiem i kulturą, ale przede wszystkim religią. Ich wyznaniem był luteranizm. Jednocześnie mieszkańcy tych ziem charakteryzowali się głęboką pobożnością. Wraz z sekularyzacją zakonu krzyżackiego, na ten obszar przeprowadziło się wielu protestantów.
Religijność mieszkańców Mazur była często wykorzystywana przez Niemcy jako element gry politycznej. Powszechnie propagowany był mit, że Polak może być tylko katolikiem. W 1920 roku na terenie Warmii i Mazur przeprowadzono plebiscyt, w wyniku którego aż 97% ludności opowiedziała się za przynależnością do Niemiec. Był to niejako skutek wieloletniej propagandy. Niemcy wówczas chcieli pokazać siebie jako strażników protestantyzmu.
Jednak nie była to prawda, a świadczyć o tym może chociażby używanie dialektu mazurskiego podczas modlitw, który to miał ewidentnie polski rodowód. Germanizacja tych obszarów początkowo była silnie oprotestowywana przez autochtonów. Z czasem jednak, pomimo prób działaczy-piewców polskości, asymilacja stawała się nieunikniona. Doprowadziło to po roku 1933 do stopniowego coraz większego wpływu języka niemieckiego na tym terenie.
Nacja
Na przestrzeni lat ludność zamieszkująca tereny Mazur nie potrafiła w sobie wykształcić przynależności do jednej, konkretnej nacji. Zdecydowanie przeważał pogląd, że jest się „stąd”, a więc jest się po prostu Mazurem.
Na początku XX wieku zaczęto kreować skomplikowany proces tworzenia się ideologii narodowej. Wcześniej Mazurów nazywa się raczej społeczeństwem apolitycznym, które to zewnętrzne naciski zmuszały do jakiejkolwiek identyfikacji. Taka mieszanina kultury polskiej i niemieckiej była trudna do ujarzmienia.
Wydarzenia, które towarzyszyły I wojnie światowej sprawiły, że Mazurzy kierowali się raczej w stronę identyfikacji niemieckiej. Okres po II wojnie światowej to czas, kiedy władze polskie dążyły do zaniku kultury mazurskiej, starając się z jej przedstawicieli zrobić obywateli Polski albo przesiedlić ich do Niemiec. W tym czasie na teren Mazur zaczęto sprowadzać mieszkańców Wileńszczyzny, Wołynia i Podola, a także w ramach akcji „Wisła” przesiedlać tutaj Łemków i Ukraińców z obszaru Polski południowo-wschodniej.
Kultura mazurska przetrwała i duża w tym rola dawnych jej krzewicieli. Pomimo zawiłych dziejów, nie dała się ona całkowicie usunąć przez nacjonalizmy ani niemieckie, ani polskie. Wiedza na temat przeszłości pozwala spojrzeń na ludność Mazur z zupełnie innej perspektywy.
Współczesność
Obecnie na terenie Mazur nadal zamieszkuje wiele osób, które jako swoją drugą narodowość podaje identyfikację mazurską. Szacuje się, że liczba ta wynosi 10 tysięcy. Jednak oficjalnie deklaruje ją o wiele mniejsza grupka. W 2011 roku, w ramach Narodowego Spisu Powszechnego, zadeklarowało ją 1376 osób, z czego jako drugą po polskiej 1125 osób. Jednak w porównaniu z latami przedwojennymi, kiedy za Mazurów uważało się niemniej niż 150 tysięcy osób, liczba ta jest naprawdę niewielka. Potomkowie emigrantów z terenu Mazur do Niemiec w większości zatracili swoją regionalną identyfikację, stając się po prostu Niemcami.
W 2016 roku powstała Rada Mazurska, której celem jest promocja kultury Mazur.
