Kanał Augustowski

Charakterystyka

Kanał Augustowski to transgraniczny kanał zbudowany w XIX wieku w dzisiejszym województwie podlaskim w północno-wschodniej Polsce i regionie Grodna w północno-zachodniej Białorusi (wówczas województwo Augustów wchodzące w skład Królestwa Polskiego). Od momentu powstania kanał określany był przez znawców jako cud techniki, a estetyki jego wyglądowi dodawały liczne śluzy.

Historia

Jako pierwszy kanał szczytowy w Europie Środkowej zapewnił bezpośrednie połączenie między dwoma głównymi rzekami: Wisłą przez Biebrzę – dopływ Narwi oraz Niemen przez jej dopływ – Czarną Hańczę i zapewnił połączenie z Morzem Czarnym na południu przez Kanał Ogiński, Dźwinę, Kanał Berezyński i Dniepr. Wykorzystuje polodowcowe obniżenie, tworzące łańcuch jezior augustowskich oraz doliny rzeczne Biebrzy, Netty, Czarnej Hańczy i Niemna, co pozwoliło na doskonałe zintegrowanie Kanału z otaczającymi go elementami przyrody.

Powody budowy Kanału Augustowskiego miały podłoże polityczne i gospodarcze. W 1821 roku Prusy wprowadziły represyjnie wysokie cła za tranzyt towarów polskich i litewskich przez swoje terytorium, co praktycznie blokowało dostęp polskich kupców do Bałtyku przez Wisłę. W 1822 roku Królestwo Polskie uzyskało autonomię handlową z obszaru celnego Cesarstwa Rosyjskiego. W latach 1823-1839 droga wodna została zbudowana, z pominięciem terytorium pruskiego, przeznaczona ostatecznie do łączenia, poprzez Kanał Windawski, centrum Królestwa Polskiego z bałtyckiego portu w Ventspils. Cel ten został zaniechany ze względu na niepokoje wywołane powstaniem listopadowym 1830–1831 przeciwko Rosji i zrewidowane umowy handlowe z Prusami.

Środowisko

Ukończona część Kanału Augustowskiego pozostała śródlądową drogą wodną o znaczeniu lokalnym, wykorzystywaną do żeglugi handlowej oraz transportu drewna do i z rzek Wisły i Niemna, aż do momentu, gdy stała się przestarzała za sprawą budowy regionalnej sieci kolejowej.

Kanał wykorzystuje depresję polodowcową i liczne doliny Pojezierza Mazurskiego ukształtowane przez plejstoceńską epokę lodowcową. Wiele okolicznych wzgórz to części moren, a wiele z ich jezior to jeziora morenowe. Znajduje się w długim naturalnym łańcuchu jezior augustowskich i przyległych rzek. Walory krajobrazu pozwoliły na doskonałą integrację kanału z otoczeniem na jego długości 101,20 kilometrów. Powierzchnia działu wodnego kanału po polskiej stronie granicy wynosi 74,25 km², a po stronie białoruskiej 8,42 km², co daje łącznie 82,67 km².

Kanał łączy siedem naturalnych jezior morenowych: Necko, Białe, Studzieniczne, Orle, Paniewo, Krzywe i Mikaszewo; oraz 11 rzek: Biebrza, Netta, Czarna Hańcza, Klonownica, Płaska (Sucha Rzeczka, Serwianka), Mikaszówka, Perkucia, Szlamica, Wołkuszanka, Ostaszanka i Niemen. Naturalne drogi wodne są połączone przekopami i instalacjami hydraulicznymi ze śluzami i jazami, w tym ścieżkami holowniczymi wzdłuż brzegu kanału oraz systemem dróg, mostów i budynków. Rezerwat wody zasilający kanał spoza otuliny zapewniają jeziora Sajno, Serwy i Wigry, wszystkie w granicach obszaru chronionego. Sześć zabytkowych śluz: Przewięź, Paniewo, Perkuć, Sosnówek, Tartak i Kudrynki, jest łatwo dostępnych z zielonego szlaku, z którego korzystają wędrowcy i rowerzyści.

Kanał Augustowski, składający się z 18 śluz i 22 śluz, podzielony jest na dwa główne odcinki: zachodni – od połączenia z Biebrzą do śluzy Augustów (0,0 – 32,50 km); odcinek wschodni – do śluzy Augustów do śluzy Niemnowo na Białorusi (32,50 – 101,20 km).

Ciekawostki

Kanał jest obecnie strefą ochronną zgłoszoną przez Polskę i Białoruś do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Został dodany do Listy Wstępnej Światowego Dziedzictwa UNESCO w dniu 30 stycznia 2004 roku w kategorii Kultura.
Kanał został również uznany za jeden z oficjalnych narodowych pomników historii Polski (16 maja 2007 roku). Jego listę prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa.