Historia Mazur jest niezwykle barwna, chociaż również bolesna. Obszar ten od setek lat zamieszkiwany był przez ludnością mającą zróżnicowaną przynależność etniczną. Zawsze więc stanowił pewnego rodzaju konglomerat, co bez wątpienia rzutuje również na współczesność regionu.
Początki osadnictwa
Początki osadnictwa na ziemiach mazurskich są datowane na kilkanaście tysięcy lat wstecz. Wskazują na to między innymi odkryte ślady kultury łużyckiej z XIII-V wieku p.n.e. Po Łużyczanach te obszary zasiedlili Prabałtowie w VI-V wieku p.n.e., a następnie plemiona germańskie, przynoszące ze sobą kulturę wielbarską.
W VI i VII wieku wytworzyły się trzy główne wspólnoty:
- Zespół galindzki;
- Zespół jaćwieski;
- Zespół estyjski, który dał początek Prusom.
Na temat plemion pruskich współcześnie dowiedzieć się możemy czegoś z nielicznych, późniejszych źródeł pisanych, na przykład z prac kronikarza krzyżackiego Piotra z Dusburga. Dzięki temu wiemy obecnie, że tereny Mazur zamieszkiwane były przez liczne plemiona, w tym:
- Pomezanów;
- Pogezanów;
- Warmów;
- Natangów;
- Galindów;
- Sasinów;
- Jaćwingów;
- Bartów;
- Sambów;
- Nadrowów;
- Skalowów.
Plemiona, choć liczne, były mocno podzielone, przez co z łatwością zostały podbite przez zakon krzyżacki.
Warto wspomnieć o bursztynie, który stanowił regionalny skarb. Dzięki niemu rozwinięto wymianę handlową z Rzymem i utworzono szlak bursztynowy.
Krzyżacy
Krzyżacy odcisnęli olbrzymie piętno na regionie i niechlubnie zapisali się w historii Mazur. Na te tereny sprowadził ich w XIII wieku Konrad Mazowiecki. Zadaniem zakonników miała być chrystianizacja terenów Prus.
Od 1233 roku rozpoczął się okres podboju tych ziem. Prusowie próbowali się przeciwstawiać chrześcijańskim rycerzom, wywołując powstanie, które jednak zostało stłumione i w roku 1283 tereny Prus zostały opanowane. Papież Innocenty IV w 1243 roku podzielił te obszary pomiędzy Krzyżaków (diecezja sambijska, chełmińska i pomezańska) oraz biskupa warmińskiego (diecezja warmińska).
14 marca 1440 roku w Kwidzynie powołano Związek Pruski, składający się ze szlachty i mieszczaństwa przeciwnych władzy krzyżackiej.
Hohenzollern
W roku 1618 w Prusach przejęła władzę dynastia Hohenzollernów. Ówczesna polityka sprawiła, że Prusy uniezależniły się od Polski. W 1656 roku elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm zawarł z królem szwedzkim przymierze skierowane przeciw Polsce. W wyniku pokoju w Oliwie z roku 1660, Fryderyk Wilhelm nie był już lennikiem Polski. Stał się on niezależnym władcą Prus Książęcych. Fryderyk I w 1701 roku został koronowany na króla, a więc Prusy stały się oficjalnie królestwem.
W latach 1709-1711 przez teren Mazur przetoczyła się epidemia dżumy. Tereny te straciły 1/3 mieszkańców. W związku z tym rozpoczęto akcję kolonizacyjną, przesiedlając tu osadników z arcybiskupstwa salzburskiego.
W okresie panowania Fryderyka I na tych terenach zaczęły powstawać pierwsze szkoły ludowe, a następnie elementarne.
Rozbiory i I wojna światowa
Konsekwencją rozbiorów Polski na tych terenach było połączenie Prus z Pomorzem oraz z Brandemburgią. To właśnie od tego czasu zaczęto posługiwać się sformułowaniem Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie.
Po pierwszej wojnie światowej i w konsekwencji odzyskaniu przez Polskę niepodległości, zaczęto rozważać przynależność Mazur. Na tych terenach przeprowadzono plebiscyty, w których to ludność miała się zdecydować co do swojego pochodzenia. W ich wyniku 97% ludności opowiedziało się za przyłączeniem Mazur do terenów Niemiec.
II wojna światowa
Na początku lat 30-tych XX wieku silnym poparciem wśród ludności Mazur cieszyły się organizacje hitlerowskie. Intensywny rozwój gospodarczy poprawił stan zamożności ludności tych ziem. W 1933 roku działacze na rzecz polskości Mazur byli represjonowani. Wraz z wybuchem II wojny światowej, osoby przyznające się do polskiej narodowości na tych terenach były eksterminowane.
Prusy w trakcie działań militarnych miały bardzo istotne, przygraniczne położenie, dlatego na tych terenach powstały liczne obiekty militarne. W 1941 roku pod Kętrzynem zbudowano kwaterę główną Hitlera, czyli Wilczy Szaniec, a także kwatery pomocnicze. Właśnie w Gierłoży 20 lipca 1944 roku przeprowadzono nieudany zamach na Hitlera. Po wojnie liczba mieszkańców Prus Wschodnich zmniejszyła się z 2,3 miliona do 400 tysięcy. Historia Mazur z czasu II Wojny Światowej to jedna z czarnych kart w epoce całego regionu.
Okres powojenny
Po wojnie na mocy postanowień traktatów w Teheranie oraz w Poczdamie, większość obszaru Mazur przyłączono do Polski. Wytyczenie granicy pomiędzy Polską a Rosją na tym terenie podpisano w Moskwie 16 sierpnia 1945 roku. Autochtoniczna ludność mazurska nie była akceptowana przez napływowych Polaków, ponieważ uważano ich za Niemców. Na obszarze grasowały bandy, okradające lokalne majątki.
Akcja wysiedleńcza autochtonicznych Mazurów trwała od roku 1950 i objęto nią aż 72 000 osób. Pozostałym osobom przymusowo nadawano polskie obywatelstwo. W 1956 roku z Mazur wyjechało kolejne 30% rdzennej ludności, a w 1975 kolejne 50 000 osób.
Miejsce ludności autochtonicznej zajmowały osoby przybyłe z Kresów Wschodnich, czyli z Wileńszczyzny, Podola oraz Wołynia, a także Polacy powracający z Syberii. W 1947 roku przeprowadzono akcję „Wisła”, w ramach której między innymi na teren Mazur przesiedlono Łemków i Ukraińców z obszarów Polski południowo-wschodniej.
Współczesność
Współczesna historia Mazur jest silnie związany z Polską, ale niezapomina przy tym o swoich korzeniach. Stąd liczne pamiątki kultury, która przywędrowała wraz z osobami przyjeżdżającymi tu ze Wschodu. W regionie rozwinęła się turystyka (w 1946 roku uruchomiono żeglugę na Wielkich Jeziorach Mazurskich), edukacja, coraz więcej jest zakładów pracy. Region rozwija się coraz lepiej, dzięki czemu jest on w stanie wiele zaoferować odwiedzającym go osobom.
