Sanktuarium w Świętej Lipce (po niemiecku: Heiligelinde), to rzymskokatolicka bazylika znajdująca się w małej miejscowości Święta Lipka, w północno-wschodniej Polsce. Służy jako miejsce pielgrzymek i święta świątynia poświęcona Maryi Pannie. Zbudowana pod koniec XVII wieku bazylika jest jednym z najlepszych przykładów architektury barokowej w Polsce i na świecie. Słynie również z ruchomych organów piszczałkowych, które są prawdopodobnie najwspanialszym instrumentem kościelnym, jaki kiedykolwiek zbudowano.
Rzeka Symsarna
Historia
Pół-legendarny kult był kultywowany przez miejscową ludność od XIII wieku, kiedy to drobny przestępca wyrzeźbił figurkę Marii w pobliskim więzieniu w Kętrzynie po objawieniu maryjnym. Został wtedy nieoczekiwanie zwolniony i w drodze do Reszla umieścił figurkę na lipie na znak wdzięczności. Mówiono, że obiekt zdziałał cuda i miał właściwości lecznicze. Albert, książę pruski, odwiedził to święte miejsce pielgrzymując boso z Królewca w 1519 roku. Tradycji tej przestrzegali również wcześniej Krzyżacy.
Średniowieczna świątynia została zniszczona podczas reformacji protestanckiej około 1524 roku, a w tym samym miejscu ustawiono szubienicę, aby odstraszyć katolickich wiernych. Prawie sto lat później została odbudowana przez osobistego sekretarza króla Zygmunta III , który kupił ziemię, na której stała zaginiona figurka. Obraz Maryi z Dzieciątkiem Jezus autorstwa belgijskiego mistrza malarstwa Bartholomew Pens z Elbing zastąpił zaginioną relikwię. Podczas potopu szwedzkiego w Gdańsku ukryto wiele bezcennych przedmiotów ze skarbca kaplicy, dzięki czemu przeżyły zamęt. Ponieważ katolicyzm pozostawał dominującą religią na pobliskiej Warmii (Ermland), pielgrzymi z całej Rzeczypospolitej regularnie przyjeżdżali do tego miejsca, zwłaszcza z Warszawy i Wilna.
Trasa pielgrzymkowa z Reszla do Świętej Lipki do dziś przebiega przez niewielkie barokowe kapliczki i lipy z XVIII wieku.
Bazylika
Kościół i klasztor zostały ufundowane przez Towarzystwo Jezusowe, a budowę zapoczątkował polski kardynał Michał Stefan Radziejowski w 1688 roku. Konsekracja świątyni nastąpiła 15 sierpnia 1693 roku. Ze względu na dużą liczbę przybywających pielgrzymów obiekt został znacznie powiększony z biegiem lat, a w 1708 roku ukończono ufortyfikowany krużganek z kaplicami przypominającymi kopułę nadając całej konstrukcji wygląd obronny. Pełne wykończenie i umeblowanie tego wyszukanego wnętrza zajęło ponad 50 lat. Kościół został dodatkowo ozdobiony dekoracjami dzięki darowiznom bogatych dostojników lub pobożnych monarchów, takich jak Władysław IV, królowa Maria Kazimiera czy Stanisława I Leszczyński i jego żona Katarzyna.
Monumentalny ołtarz został wykonany w latach 1712-1714 przez najwybitniejszych rzeźbiarzy obecnych w ówczesnej Polsce. Obiekt, składający się z trzech głównych części lub kondygnacji, zdobią złocone postacie świętych i męczenników. Jan III Sobieski podarował jezuitom obraz po zwycięstwie w bitwie pod Wiedniem, który później został włączony do ołtarza.
Ozdobne malowanie i freski na sklepieniu zostały ukończone w 1727 roku. Przedstawiają one św. Kazimierza, Zygmunta III i Jadwigę Śląską.
Najbardziej charakterystycznym atrybutem i skarbem sanktuarium są ruchome organy, wzniesione w latach 1719-1721 przez Johanna Josua Mosengela. Dekoracyjne figury i rzeźby poruszają się podczas gry na organach, co czyni je jednym z najbardziej unikalnych instrumentów, jakie kiedykolwiek powstały. W 1944 roku zostały uszkodzone, ale wkrótce je naprawiono.
Jezuici zostali ostatecznie usunięci z klasztoru w Świętej Lipce przez Prusaków po rozbiorach Polski w 18. wieku. Do klasztoru wrócili w 1932 roku. Po II wojnie światowej, kiedy województwo warmińsko-mazurskie powróciło do Polski na mocy porozumienia poczdamskiego, Święta Lipka została przekształcona w drugie obok klasztoru jasnogórskiego ważne sanktuarium. Ponadto pozostaje wybitnym przykładem sztuki i architektury baroku.
