Kanał Mazurski

Charakterystyka

Kanał Mazurski (niemiecki: Masurischer Kanal, rosyjski: Канал Мазурский) jest niedokończonym kanałem o długości 50,4 kilometrów, łączącym rzekę Łynę w obwodzie kaliningradzkim w Rosji (dopływem Pregoły) i jezioro Mamry. Jego celem było nawiązanie połączenia z Morzem Bałtyckim. Nie jest on udostępniony żegludze, a obecnie powoli popada w ruinę.

Historia

Kanał miał pobudzić rozwój gospodarczy Prus Wschodnich. Jeszcze w XIX wieku powstało kilka projektów przebiegu kanału, ale wszystkie zostały odrzucone ze względów finansowych lub problemów z własnością ziemi. Dopiero w 1906 roku przeprowadzono konsultacje społeczne, które pozwoliły ustalić zasady racjonalnej gospodarki wodnej w tym regionie. Zadeklarowano, że na trasie kanału znajdzie się odpowiednia liczba zbiorników retencyjnych, a także ustalono pobór wody na 3 m³/s, ponieważ okoliczna ludność obawiała się powodzi. Projekt budowy Kanału Mazurskiego ukończono w 1907 roku i został on ostatecznie przyjęty przez Pruski Parlament Krajowy. Budowa rozpoczęła się w 1911 roku, ale została przerwana przez I wojnę światową. Została wznowiona w latach dwudziestych XX wieku – po zaprzestaniu handlu rosyjskiego po rewolucji październikowej – i ponownie w latach trzydziestych XX wieku. Projekt został ostatecznie przerwany przez II wojnę światową, po której nie podjęto próby ukończenia kanału.

Środowisko

Obecna granica polsko-rosyjska przecina kanał, przy czym południowy odcinek o długości około 20 kilometrów znajduje się w Polsce, a pozostała część w Rosji. Na kanale znajduje się dziesięć śluz, po pięć w każdym kraju, przeznaczonych do obsługi łodzi o szerokości do 7,7 metrów, długości 45 metrów i zanurzeniu do 2,5 metra. Różnica poziomu wód pomiędzy jeziorem Mamry (poziom lustra wody 116 m n.p.m.), a rzeką Łyną (5 m n.p.m. w miejscu połączenia kanału z rzeką w okolicy Znamienska) wynosi około 111 metrów. Różnicę tę zniwelowano za pomocą 10 śluz: Śluza Leśniewo Górne, Śluza Leśniewo Dolne, Śluza Piaski – jedyna ukończona w 100%, wyposażona i sprawna śluza na trasie kanału, Śluza Bajory, Śluza Długopole, Śluza Ozierki, Śluza Marinowka, Śluza Kostromino, Śluza Drużba II (zwana „śluzą dworcową”, gdyż położona jest w pobliżu dawnego dworca Allenburg), Śluza Drużba I. Poza tym na trasie kanału znajdują się dwa jazy walcowo-ruchowe, konstrukcji betonowej o ręcznym napędzie mechanizmów. Na trasie kanału oprócz 5 śluz znajdowały się 3 mosty kolejowe i 8 drogowych oraz 3 poprzeczne groble ziemne. Niektóre wymienione obiekty zostały w styczniu 1945 roku wysadzone w powietrze.
Kanał Mazurski jest położony w wyjątkowym otoczeniu przyrodniczym. Dookoła mnóstwo jest lasów, podmokłych łąk, a także torfowisk, co sprzyja występowaniu licznych gatunków fauny i flory. Tereny te są zlokalizowane również na trasach wędrówek ptaków. W jego otoczeniu obserwować można takie gatunki jak bocian biały, kormoran zwyczajny, mewa, myszołów, perkoz oraz żuraw, a także liczne siedliska bobrów oraz duże ilości zwierzyny łownej. Znaczna część terenu kanału jest objęta jakąś formą ochrony. Są to rezerwaty przyrody: Rezerwat Bajory – w jego skład wchodzi odcinek kanału o długości 7,72 kilometry od drogi leśnej na południe od leśniczówki Marszałki do granicy państwowej z obwodem kaliningradzkim, Półwysep i 5 wysp na jeziorze Rydzewskim, Jezioro Siedmiu Wysp, Kałeckie Błota, Wyspy na jeziorze Mamry i Kisajno. Obszary chronionego krajobrazu: Jezioro Oświn, Kraina Wielkich Jezior Mazurskich, Doliny Gołdapy i Węgorapy. Obszary wyznaczone w ramach sieci Natura 2000: Ostoja Warmińska, Jezioro Oświn i okolice, Mamerki. Symbolem tego regionu są licznie gniazdujące kormorany czarne.

Ciekawostki

Zabudowania znajdujące się we wsiach Przystań i Guja są administrowane przez Okręgową Dyrekcję Gospodarki Wodnej w Giżycku. Nieczynne odcinki Kanału Mazurskiego są wypełnione wodą stojącą, w której żerują bobry budujące swoje żeremia. Wszystkie zachowane urządzenia na trasie kanału są uznawane za zabytki hydrotechniki.